Przyczyny agresji wśród dzieci

Opracowała mgr Danuta Rakowska

Referat szkoleniowy na Zespół Pedagogiczny - kwiecień 2003 r.

 

    Agresja - zainteresowanie nią wzrasta wraz z przenikaniem w codzienne życie ludzi. Nie tylko pospolita przestępczość jest jej wyrazem, ale również wzajemne kontaktowanie się ludzi bywa nasycone agresją. W psychologii zainteresowanie agresją datuje się od początku ubiegłego stulecia, łącząc się się z nazwiskiem Zygmunta Freuda i Alfreda Adlera. Natomiast badania naukowe nad tym zjawiskiem rozpoczęły się w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Pojecie agresji nie jest łatwe do zdefiniowania. Zachowanie agresywne polega na bezpośrednim lub pośrednim wyrządzeniu szkody. Mogą jednak wystąpić różnice w samej interpretacji samej szkody, może ona być też odległa w czasie. Trudność w definiowaniu agresji polega ponadto na tym, czy przez agresję będziemy rozumieli tylko także zachowanie, w którym wyrządzenie szkody (krzywdy, bólu, straty materialnej i inne) leży intencji zachowującego się. U małych dzieci rzadko występuje intencja powodowania szkody czy niszczenia. Od agresji ujmowanej jako zachowanie odróżniamy agresywność, rozumianą jako względnie stałą gotowość do reagowania agresją (cecha osobowości). Ludzie różnią się nie tylko siłą, czasem trwania i formowania reakcji agresywnych, ale również ilością i rodzajem sytuacji wywołujących agresję. Agresywność zmienia się na przestrzeni życia człowieka, wykazując największe nasilenie w młodości.

    Można wyróżnić różne formy agresji: bezpośrednią, która ma postać agresji fizycznej, werbalnej lub ekspresyjnej; pośrednią, która jest najczęściej werbalna (np. oszczerstwa). Na ogół chłopcy są uważani za bardziej agresywnych, dlatego, że ich agresja jest bezpośrednia i aktywna. Dziewczęta stosują raczej pośrednie formy agresji, działają bardziej w ukryciu, miewają też często agresywne marzenia. Charakterystyczne dla dzieci, jak również dla osób zależnych i psychicznie słabych, jest kierowanie agresji na obiekty zastępcze, bardziej dostępne i bezbronne. Tak więc np. dziecko odczuwające złość wobec ojca może kopać psa, bić młodsze dziecko, rzucić kamieniem w okno.

    Najbardziej rolę przypisuje się rozwijaniu agresji poprzez jej obserwowanie. W licznych eksperymentach udowodniono, że bezpośrednie czy pośrednie (np. poprzez film) demonstrowanie agresji wzmaga agresywne zachowanie i że trwa ono znacznie dłużej niż sama demonstracja. Tu widać związek programów TV, zawierających duży ładunek agresji, z zachowaniem agresywnym dzieci. Zauważono, że dzieci pod wpływem programów zawierających agresję "twardnieją", stają się obojętne wobec okrucieństwa, a więc zanika u nich wrażliwość moralna. W nowszych badaniach okazało się, że wpływ TV nie jest bezpośredni: dziecko przyjmuje wzory agresji zależnie od tego, czy przyjmuje zdarzenie jako prawidłowe, czy nieprawidłowe. To znaczy uczy się agresji w TV wówczas, gdy jest przekonane o prawdziwości zdarzenia. Dzieci uczą się agresji w domu, w szkole, a także na ulicy oraz ze środków masowego przekazu. Ludzie zmęczeni trudnościami codziennego życia, zgorzkniali, rozczarowani brakiem perspektyw, bywają napięci, rozdrażnieni, skłonni do wybuchów gniewu. Dzieci to widzą. Uczą się także, że agresywne zachowanie bywa skuteczne. Dzieci nie uczą się na podstawie naszych słów, ale czynów. Ważnym źródłem agresji dziecięcej jest także nadmierne przeciążenie dziecka obowiązkami, brak czasu i przestrzeni do swobodnej zabawy (TZW. "wyżycia się"), brak bliskości uczuciowej z rodzicami. Wszelki pośpiech, wymagania ponad możliwości, wyobcowanie społeczne czy niski poziom społecznej orientacji - powodując rozdrażnienie, wyzwalają nawykowe zachowania agresywne. U dzieci 4-5- letnich, często spotykaną formą wyrażania gniewu jest agresja słowna z powtarzaniem ordynarnych słów, zwłaszcza wobec osób starszych; tym chętniej, im bardziej burzliwa jest ich reakcja na taki typ zachowań lub, gdy dziecko za wszelka cenę pragnie zwrócić na siebie uwagę otoczenia. Inną przyczyną niepożądanych zachowań agresywnych małego dziecka jest mała odporność na sytuacje trudne i niepowodzenia. Natrafiając na przeciwności, których nie umie pokonać, wybuch gniewem, krzyczy, wymyśla, nawet niszczy przedmioty swoich zainteresowań. Zachowania agresywne mogą mieć związek z niekonsekwentnym postępowaniem rodziców w sytuacjach, kiedy dziecko otrzymuje sprzeczne polecenia lub jego zachowanie jest tolerowane bądź karane w zależności od nastroju czy humoru opiekunów. Mało stanowcze i niekonsekwentne matki często "dla świętego spokoju" ustępują czy pozwalają na zachowania, które innym razem wywołują sprzeciw lub karę. takie nieprzemyślane postępowanie potęguje reakcje agresywne z wymuszeniem ustępstw, zwłaszcza w sytuacjach, w których dziecko spodziewa się osiągnąć upragniony cel (np. w sklepie, przy gościach). Najbardziej poważną przyczyną jest naśladowanie zachowań agresywnych osób dorosłych, z którymi dziecko styka się na co dzień i naśladuje je jako wzorzec uosobienia siły, znaczenia dorosłości. W naszej kulturze istnieje większa tolerancja zachowań agresywnych. Chłopiec najczęściej jest wychowywany w poczuciu, że powinien umieć bić się, domagać większych przywilejów, stawia się mu na ogół mniejsze wymagania w zakresie codziennych obowiązków domowych, pomocy innym, a nawet wcale nie wyjątkowe są rodziny, w których zachowania nacechowane brutalnością, przemocą i agresją są równoznaczne z pojęciem siły i męskości.

    Postępowanie z dzieckiem agresywnym wymaga rozeznania w sytuacji rodzinnej, w dominujących postawach i wzorach zachowań osób znaczących. Niekiedy wystarczy ograniczenie zbyt licznych zakazów do prawdziwie koniecznych, a okazywanie większego zainteresowania, współdziałania i pomocy w sytuacji dla dziecka trudnych, umiejętne kierowanie jego aktywnością, stosowanie pozytywnych wzmocnień wobec zachowań pożądanych, a nade wszystko unikanie kar, zwłaszcza cielesnych, które najczęściej są niczym innym, jak wyładowaniem własnej agresji rodziców. W sytuacjach, kiedy dziecko swym agresywnym zachowaniem wymusza osiągnięcie upragnionego celu, należy umiejętnie odwrócić jego uwagę, z opanowaniem i konsekwencją nie reagować na takie działania, aby nie wzmacniać nieakceptowanych postaw. Głównym instrumentem hamowania agresji jest komunikowanie się międzyludzkie oparte o mowę. Przede wszystkim jednak sam rodzic, wychowawca, opiekun powinien być modelem nie agresywnego zachowania.

Literatura:

Obuchowska Irena.: Przemoc w wychowaniu. "Kwartalnik Pedagogiczny" 1989 nr 4.
Pomykało Wojciech red.: Encyklopedia pedagogiczna.
Popielarska Aniela red.: Psychiatria wieku rozwojowego.